Sóweczka zwyczajna (Glaucidium passerinum) w lasach Polski – biologia, ekologia, rozmieszczenie i uwarunkowania siedliskowe
Streszczenie
Sóweczka zwyczajna (Glaucidium passerinum) jest najmniejszym przedstawicielem krajowej fauny sów i jednym z charakterystycznych gatunków awifauny borealnych oraz górskich ekosystemów leśnych. Jej występowanie w Polsce związane jest przede wszystkim z rozległymi kompleksami leśnymi północno-wschodniej i północnej części kraju, obszarami górskimi Karpat i Sudetów oraz wybranymi regionami zachodniej Polski. W ostatnich dekadach odnotowano rozszerzanie zasięgu występowania i wzrost liczebności populacji, szczególnie dobrze udokumentowany na Pomorzu oraz w lasach Polski centralnej.
Celem opracowania jest przedstawienie aktualnego stanu wiedzy na temat biologii, ekologii i rozmieszczenia sóweczki zwyczajnej w polskich lasach. Szczególną uwagę poświęcono wymaganiom siedliskowym, strukturze drzewostanów, wykorzystaniu dziupli lęgowych, strategii zdobywania pokarmu, aktywności dobowej oraz biologii rozrodu. Omówiono również znaczenie zróżnicowania przestrzennego i strukturalnego lasów dla utrzymania lokalnych populacji gatunku.
Analiza dostępnych opracowań wskazuje, że obecność sóweczki nie jest uzależniona wyłącznie od dominacji określonego gatunku drzewa. Istotne znaczenie ma złożona struktura siedliska, odpowiednia dostępność miejsc gniazdowych, obecność potencjalnych ofiar oraz zachowanie ciągłości środowisk leśnych. Gatunek może wykorzystywać różne typy borów i lasów mieszanych, pod warunkiem zachowania odpowiednich właściwości ekologicznych.
Wprowadzenie
Sóweczka zwyczajna (Glaucidium passerinum Linnaeus, 1758) należy do rodziny puszczykowatych (Strigidae) i reprezentuje najmniejszy gatunek sowy występujący naturalnie w Polsce. Jej niewielkie rozmiary, charakterystyczna sylwetka oraz specyficzny sposób funkcjonowania w środowisku leśnym sprawiają, że jest gatunkiem szczególnie interesującym z punktu widzenia ekologii ptaków drapieżnych.
W przeciwieństwie do wielu innych przedstawicieli rzędu sów, sóweczka wykazuje znaczną aktywność w ciągu dnia. Jej obecność w ekosystemie leśnym wiąże się z funkcjonowaniem złożonych zależności troficznych, dostępnością drobnych kręgowców oraz bezkręgowców, a także występowaniem odpowiednich miejsc schronienia i rozrodu.
Gatunek ma szeroki zasięg geograficzny obejmujący znaczną część północnej i środkowej Eurazji. W Europie jego występowanie związane jest przede wszystkim z obszarami borealnymi oraz górskimi. Polska znajduje się na południowo-zachodnim skraju zwartego zasięgu populacji północnoeuropejskiej, a jednocześnie stanowi obszar występowania izolowanych lub częściowo powiązanych populacji górskich.
Rozmieszczenie sóweczki na terenie kraju nie jest równomierne. Najważniejsze obszary jej występowania obejmują północno-wschodnią Polskę, Pomorze, Karpaty oraz Sudety. W ostatnich dekadach obserwowany jest wzrost liczby stwierdzeń i rozszerzanie zasięgu, co może wynikać zarówno z rzeczywistych zmian populacyjnych, jak i poprawy rozpoznania terenowego oraz zwiększenia intensywności monitoringu.
Istotnym opracowaniem dokumentującym te procesy jest praca Arkadiusza Sikory i współautorów (2023), w której przedstawiono szczegółową analizę zmian liczebności i rozmieszczenia sóweczki na Pomorzu. Autorzy oszacowali tamtejszą populację na 250–350 terytoriów, natomiast krajową populację na 1900–2600 terytoriów. Są to szacunki przedstawione w publikacji z 2023 r., a nie bezpośredni wynik jednorocznego liczenia wszystkich par w Polsce.
Ważnym zagadnieniem badawczym pozostaje określenie zależności między występowaniem sóweczki a strukturą drzewostanów. Gatunek ten jest często kojarzony ze starymi borami świerkowymi, jednak badania prowadzone w Polsce wskazują na szersze spektrum wykorzystywanych siedlisk, w tym bory sosnowe, bory mieszane oraz drzewostany o zróżnicowanym składzie gatunkowym.
Celem niniejszego opracowania jest przedstawienie aktualnej wiedzy dotyczącej biologii i ekologii sóweczki zwyczajnej w polskich lasach, ze szczególnym uwzględnieniem rozmieszczenia krajowych populacji, preferencji siedliskowych, biologii rozrodu i strategii zdobywania pokarmu.
Charakterystyka gatunku i przystosowania morfologiczne
1. Systematyka i pozycja taksonomiczna
Sóweczka zwyczajna należy do rzędu sów (Strigiformes), rodziny puszczykowatych (Strigidae) i rodzaju Glaucidium. Gatunek został opisany przez Karola Linneusza w 1758 roku pod nazwą Strix passerina, a następnie zaliczony do rodzaju Glaucidium.
Współczesna nazwa naukowa gatunku to Glaucidium passerinum (Linnaeus, 1758). W literaturze anglojęzycznej najczęściej określany jest jako Eurasian Pygmy Owl.
Gatunek wykazuje przystosowania do polowania na niewielkie zwierzęta kręgowe. W porównaniu z większymi sowami charakteryzuje się stosunkowo dużą głową, krótkim ogonem, zwartą sylwetką oraz silnymi kończynami zakończonymi zakrzywionymi pazurami.
2. Wymiary i cechy morfologiczne
Długość ciała sóweczki wynosi przeciętnie około 15–19 cm, natomiast masa ciała zazwyczaj mieści się w granicach 50–80 g. Samice są z reguły większe i cięższe od samców, co stanowi przykład dymorfizmu płciowego występującego również u innych przedstawicieli rodziny puszczykowatych.
Upierzenie ma zasadniczo brunatne lub szarobrązowe zabarwienie, z jasnymi plamkami na grzbiecie i głowie. Spód ciała jest jasny, z wyraźnymi podłużnymi, brunatnymi kreskami. Na tylnej części głowy występują charakterystyczne plamy przypominające oczy, określane jako pozorne oczy potyliczne.
Ich znaczenie interpretuje się jako element potencjalnie utrudniający drapieżnikom skuteczne zaskoczenie ptaka. Nie należy jednak traktować tej funkcji jako jednoznacznie udowodnionego mechanizmu obronnego w każdych warunkach środowiskowych.
Oczy są stosunkowo duże, tęczówka ma intensywnie żółte zabarwienie. Dziób jest krótki, mocny i przystosowany do rozrywania zdobyczy.
3. Przystosowania do życia w środowisku leśnym
Niewielkie rozmiary ciała umożliwiają sóweczce sprawne przemieszczanie się pomiędzy gałęziami i koronami drzew. Gatunek wykorzystuje zarówno wnętrze drzewostanu, jak i jego obrzeża, polany oraz przestrzenie sąsiadujące z młodnikami.
Szczególnie istotne jest połączenie dwóch właściwości środowiska: odpowiedniej osłony zapewnianej przez starsze drzewa oraz dostępności przestrzeni umożliwiającej skuteczne polowanie.
Sóweczka nie jest wyłącznie mieszkańcem gęstych, ciemnych partii lasu. Wykorzystuje również prześwietlone fragmenty drzewostanów, gdzie łatwiej lokalizuje i przechwytuje drobne ptaki oraz ssaki.
Rozmieszczenie sóweczki w Polsce
1. Ogólna charakterystyka rozmieszczenia
Rozmieszczenie sóweczki zwyczajnej na obszarze Polski jest związane przede wszystkim z występowaniem odpowiednich kompleksów leśnych. Gatunek ma charakter borealno-górski, a jego krajowa populacja występuje w kilku głównych regionach geograficznych.
Do najważniejszych obszarów występowania zalicza się:
północno-wschodnią część kraju;
Pomorze i wybrane obszary północnej Polski;
Karpaty;
Sudety;
niektóre kompleksy leśne Dolnego Śląska i Górnego Śląska;
wybrane obszary zachodniej Polski.
Rozmieszczenie gatunku jest niejednorodne. W niektórych regionach występują większe skupienia terytoriów, natomiast w innych obserwuje się stanowiska rozproszone, często oddzielone znacznymi obszarami nieodpowiednich siedlisk.
Dane historyczne wskazują na wyraźny wzrost liczebności krajowej populacji. W publikacji Grzegorza Zawadzkiego i współautorów (2018) przytoczono wcześniejsze szacunki wynoszące 300–400 par na początku XXI wieku oraz 1000–1500 par w późniejszych ocenach. W opracowaniu Arkadiusza Sikory i współautorów (2023) przedstawiono już szacunek 1900–2600 terytoriów. Różnice te odzwierciedlają zarówno zmiany populacyjne, jak i rozwój metod rozpoznania oraz aktualizację danych terenowych.
2. Północno-wschodnia Polska
Północno-wschodnia część kraju stanowi jeden z najważniejszych obszarów występowania sóweczki. Rozległe kompleksy leśne, stosunkowo duża powierzchnia siedlisk o charakterze borealnym oraz obecność starszych drzewostanów tworzą warunki sprzyjające utrzymywaniu lokalnych populacji.
Do najważniejszych obszarów należą:
Puszcza Białowieska;
Puszcza Augustowska;
Puszcza Knyszyńska;
lasy Niziny Północno-podlaskiej.
Szczególnie interesującym obszarem jest Puszcza Augustowska, gdzie pierwsze potwierdzenie obecności gatunku pochodzi z 2001 roku. W 2010 roku lokalną populację oceniano na 40–60 par.
Badania prowadzone w tym kompleksie leśnym dostarczyły również istotnych danych dotyczących biologii pokarmowej gatunku. Wykazano między innymi sezonowe zmiany proporcji pomiędzy udziałem ptaków i ssaków w diecie.
Ważne znaczenie ma również Puszcza Białowieska, której zróżnicowana struktura drzewostanów, obecność starych drzew oraz naturalnych procesów ekologicznych tworzą warunki dla wielu gatunków związanych z dojrzałymi ekosystemami leśnymi.
Na szczególną uwagę zasługują także rozdrobnione kompleksy leśne Niziny Północno-podlaskiej. Tomasz Tumiel i współautorzy (2021) analizowali występowanie sóweczki w krajobrazie, w którym lasy nie tworzą jednego zwartego kompleksu. Praca ta jest ważna dla rozpoznania możliwości funkcjonowania gatunku poza dużymi puszczami.
3. Pomorze – ekspansja terytorialna gatunku
Pomorze stanowi obecnie jeden z najlepiej rozpoznanych obszarów zwiększania liczebności sóweczki w Polsce.
Badania Arkadiusza Sikory i współautorów (2023) wykazały, że pierwszego terytorialnego samca odnotowano tam pod koniec lat dziewięćdziesiątych XX wieku. Od 2006 roku gatunek był rejestrowany corocznie.
W latach 2016–2022 obecność sóweczki stwierdzono na 80 spośród 507 kontrolowanych kwadratów o powierzchni 10 × 10 km, co odpowiadało 15,8% badanych powierzchni.
Największe rozpowszechnienie wykazano w środkowej części Pomorza – 30,6% kontrolowanych kwadratów. Na Pomorzu Gdańskim odsetek wyniósł 14%, natomiast w zachodniej części regionu 6,5%.
Populację pomorską oszacowano na 250–350 terytoriów.
Do najważniejszych ostoi należą:
Bory Człuchowskie – około 50–60 terytoriów;
Puszcza nad Gwdą – około 40–50 terytoriów;
Bory Tucholskie – około 15–25 terytoriów;
Lasy Puszczy nad Drawą – około 15–25 terytoriów;
Dolina Słupi – około 15–20 terytoriów;
Wielki Sandr Brdy – około 15–20 terytoriów.
Dane te wskazują na znaczenie rozległych kompleksów leśnych oraz obszarów o dużej różnorodności siedliskowej. Warto podkreślić, że wzrost liczebności na Pomorzu nie oznacza równomiernego zasiedlania całego regionu. Rozmieszczenie pozostaje wyraźnie skupiskowe.
4. Sudety i Dolny Śląsk
Sudety stanowią ważny obszar występowania populacji górskiej. Sóweczka zasiedla tu przede wszystkim kompleksy leśne o dużym zróżnicowaniu wysokościowym i strukturalnym.
Ważnym obszarem badań są Góry Stołowe, gdzie prowadzono wieloletnie obserwacje dotyczące biologii rozrodu oraz zachowania związanego z gromadzeniem pokarmu.
Romuald Mikusek (2019) analizował funkcjonowanie spiżarni w sąsiedztwie dziupli lęgowych, wykazując, że magazynowanie pokarmu jest istotnym elementem strategii żywieniowej również w okresie rozrodczym.
Występowanie gatunku w Sudetach wiąże się z obecnością drzewostanów świerkowych i mieszanych, ale również z zachowaniem odpowiedniej liczby drzew dziuplastych oraz zróżnicowanej struktury przestrzennej lasu.
5. Karpaty
Karpaty są kolejnym istotnym regionem występowania sóweczki w Polsce. W warunkach górskich rozmieszczenie gatunku jest uzależnione od wysokości nad poziomem morza, składu gatunkowego drzewostanów, struktury piętrowej lasu oraz dostępności odpowiednich miejsc gniazdowych.
Sóweczka występuje przede wszystkim w kompleksach leśnych regla dolnego i górnego, wykorzystując drzewostany świerkowe, jodłowe oraz mieszane.
Zróżnicowanie wysokościowe powoduje, że dostępność pokarmu i warunki termiczne mogą być odmienne w poszczególnych częściach jej górskiego zasięgu. Wpływa to również na lokalne rozmieszczenie terytoriów.
W przypadku populacji karpackiej istotne znaczenie mają zachowanie ciągłości lasów, obecność starodrzewów oraz utrzymywanie naturalnych procesów związanych z obumieraniem i odnawianiem drzewostanów.
6. Śląsk i zachodnia Polska
Występowanie sóweczki odnotowywano również w kompleksach leśnych Górnego Śląska i Dolnego Śląska.
Interesującym przykładem są Lasy Lublinieckie, gdzie Krzysztof Belik (2012) opisał historię stwierdzeń gatunku oraz wyniki poszukiwań terenowych. W 2011 roku na badanej powierzchni 94 km² wykazano 10 zajętych terytoriów oraz dodatkową parę poza obszarem badań.
Ważne są również nowsze doniesienia dotyczące Puszczy Noteckiej. Publikacja Mateusza Gutowskiego i współautorów (2025) dokumentuje występowanie sóweczki w obszarze Natura 2000 Puszcza Notecka. Jest to istotny przykład rozszerzania wiedzy o rozmieszczeniu gatunku w zachodniej części kraju.
Preferencje siedliskowe i ekologia środowiska leśnego
1. Typy siedlisk wykorzystywanych przez sóweczkę
Sóweczka jest gatunkiem silnie związanym z ekosystemami leśnymi. Jej występowanie najczęściej odnotowuje się w borach iglastych oraz lasach mieszanych, w których występują drzewa zapewniające odpowiednie warunki schronienia, żerowania i rozrodu.
Do siedlisk wykorzystywanych przez ten gatunek należą przede wszystkim:
bory świeże;
bory mieszane świeże;
bory mieszane wilgotne;
bory mieszane bagienne;
lasy mieszane z udziałem świerka;
starsze drzewostany sosnowe i świerkowe;
lasy górskie o zróżnicowanym składzie gatunkowym.
Nie można jednak przyjąć, że sóweczka jest gatunkiem występującym wyłącznie w drzewostanach świerkowych. Wyniki badań pomorskich wykazały znaczący udział stanowisk lęgowych w lasach z dominacją sosny zwyczajnej.
Spośród 71 analizowanych dziupli lęgowych na Pomorzu 63% znajdowało się w sosnach, natomiast 20,5% w świerkach. Pozostałe dziuple stwierdzono między innymi w dębach, brzozach i olchach.
Wyniki te pokazują, że o przydatności siedliska decyduje nie tylko gatunek dominującego drzewa, ale również jego wiek, stan, obecność dziupli oraz struktura całego drzewostanu.
2. Znaczenie wieku drzewostanu
Jednym z istotnych czynników warunkujących obecność sóweczki jest wiek drzewostanu.
W badaniach prowadzonych na Pomorzu wykazano, że drzewa w wydzieleniach zajmowanych przez gatunek miały od 59 do 199 lat, przy średnim wieku wynoszącym 120 lat.
Zaobserwowano wyraźną preferencję starszych klas wieku.
Zależność ta jest związana przede wszystkim z dostępnością naturalnych dziupli, odpowiednią strukturą koron oraz większą liczbą elementów środowiska wykorzystywanych przez drobne ptaki i ssaki.
Starsze drzewostany charakteryzują się zwykle większym zróżnicowaniem mikrośrodowisk. Obecność drzew o różnej wysokości, zamierających konarów, wykrotów oraz martwego drewna wpływa na kształtowanie warunków bytowania wielu gatunków leśnych.
Dla sóweczki szczególnie istotna jest dostępność odpowiednich dziupli, których liczba może być ograniczona w młodych, jednowiekowych i intensywnie użytkowanych gospodarczo drzewostanach.
3. Struktura pionowa i pozioma lasu
Ekologia sóweczki wskazuje na znaczenie przestrzennego zróżnicowania drzewostanów.
Struktura pionowa obejmuje rozmieszczenie roślinności na różnych wysokościach, od warstwy runa po korony najwyższych drzew. Z kolei struktura pozioma określa zróżnicowanie przestrzenne poszczególnych fragmentów lasu.
W środowisku wykorzystywanym przez sóweczkę mogą występować:
starsze partie drzewostanów;
młodsze fragmenty lasu;
polany i niewielkie otwarte przestrzenie;
obrzeża drzewostanów;
wilgotne obniżenia terenu;
strefy przejściowe pomiędzy różnymi typami siedlisk.
Takie zróżnicowanie może zwiększać dostępność różnych grup ofiar i zapewniać odpowiednie warunki do polowania.
Nie oznacza to jednak, że maksymalne rozdrobnienie lasu jest korzystne dla gatunku. Nadmierna fragmentacja może prowadzić do izolowania stanowisk lęgowych, ograniczenia możliwości przemieszczania się oraz zmniejszenia dostępności odpowiednich siedlisk.
4. Znaczenie drzew dziuplastych
Dziuple stanowią jeden z najważniejszych elementów środowiska sóweczki. Gatunek jest dziuplakiem wtórnym, co oznacza, że korzysta z otworów wykutych wcześniej przez inne ptaki, przede wszystkim dzięcioły.
Szczególne znaczenie mają dziuple wykute przez dzięcioła dużego (Dendrocopos major) i dzięcioła czarnego (Dryocopus martius), przy czym wykorzystanie konkretnego rodzaju dziupli zależy od lokalnych warunków siedliskowych.
Dziupla może pełnić kilka funkcji:
Miejsce składania jaj i wychowywania młodych.
Schronienie podczas odpoczynku.
Miejsce magazynowania pokarmu.
Osłonę przed niekorzystnymi warunkami atmosferycznymi.
Badania pomorskie wykazały, że większość wykorzystywanych dziupli znajdowała się w drzewach żywych (76,7%), natomiast mniejsza część w drzewach martwych i zamierających.
Wynik ten ma istotne znaczenie dla praktyki gospodarki leśnej. Ochrona wyłącznie martwego drewna nie jest wystarczającym działaniem, jeżeli jednocześnie usuwa się stare, żywe drzewa z naturalnymi dziuplami.
5. Znaczenie świerka i sosny
W wielu polskich opracowaniach sóweczka jest kojarzona przede wszystkim z lasami świerkowymi. Wynika to z jej borealnego charakteru oraz znaczenia świerka w strukturze wielu siedlisk leśnych.
Świerk zapewnia odpowiednią osłonę, możliwości lokalizacji miejsc odpoczynku oraz liczne miejsca wykorzystywane do przechowywania pokarmu.
Jednak wyniki badań pomorskich wskazują, że sosna zwyczajna może mieć jeszcze większe znaczenie jako drzewo gniazdowe. W analizowanym materiale 63% dziupli lęgowych znajdowało się w sosnach.
Sosna była również gatunkiem dominującym w 84,5% analizowanych stanowisk lęgowych, natomiast świerk występował jako gatunek współdominujący w 46,5% stanowisk.
Wskazuje to na potrzebę odejścia od uproszczonego modelu siedliska sóweczki, według którego jej obecność miałaby być uzależniona wyłącznie od występowania świerczyn. Bardziej adekwatne jest uwzględnienie całej struktury siedliskowej, w tym wieku drzew, obecności dziupli i zróżnicowania gatunkowego.
Biologia i zachowanie
1. Aktywność dobowa
Sóweczka wyróżnia się na tle wielu innych sów stosunkowo dużą aktywnością dzienną. Najczęściej można ją obserwować podczas polowania o świcie, w godzinach porannych oraz w okresie poprzedzającym zachód słońca.
Aktywność ta jest związana z rytmem dobowym potencjalnych ofiar, zwłaszcza drobnych ptaków leśnych.
W ciągu dnia sóweczka może przebywać w koronach drzew, na bocznych gałęziach lub w pobliżu polan. Często wykorzystuje stanowiska obserwacyjne, z których kontroluje otoczenie i lokalizuje potencjalne ofiary.
W przeciwieństwie do typowych nocnych drapieżników nie jest całkowicie uzależniona od polowania przy ograniczonym oświetleniu.
2. Terytorializm
Sóweczka prowadzi osiadły tryb życia i wykazuje wyraźne zachowania terytorialne.
Samce zajmują określone obszary, które bronią przed innymi osobnikami tego samego gatunku. Terytorium pełni funkcję przestrzeni wykorzystywanej do zdobywania pokarmu, odpoczynku i rozrodu.
Wielkość terytorium może zależeć od dostępności pokarmu, struktury lasu oraz lokalnego zagęszczenia populacji.
W badaniach pomorskich średnie zagęszczenie na dziewięciu powierzchniach kontrolnych w latach 2020–2022 wyniosło 1,7 terytorium na 10 km² powierzchni całkowitej oraz 1,9 terytorium na 10 km² powierzchni leśnej.
Wartości te należy odnosić do konkretnych badanych powierzchni, a nie traktować jako uniwersalnego zagęszczenia dla wszystkich polskich lasów.
3. Komunikacja głosowa
Komunikacja głosowa odgrywa istotną rolę w funkcjonowaniu lokalnych populacji.
Głos sóweczki składa się z krótkich, czystych gwizdów, które mogą być powtarzane w regularnych odstępach czasu. Odgłosy te służą przede wszystkim komunikacji między osobnikami oraz sygnalizowaniu zajęcia terytorium.
Samce odzywają się szczególnie intensywnie w okresie poprzedzającym rozród.
Głos jest jednym z podstawowych narzędzi wykorzystywanych podczas badań terenowych. Pozwala wykrywać obecność osobników nawet wtedy, gdy pozostają niewidoczne wśród koron drzew.
Jednocześnie metoda ta ma ograniczenia. Brak odpowiedzi głosowej nie musi oznaczać nieobecności gatunku. Aktywność głosowa zależy od pory roku, warunków pogodowych, zachowania osobnika i jego aktualnego stanu rozrodczego.
4. Relacje między osobnikami
W okresie lęgowym obserwuje się wyraźne zróżnicowanie zachowań samca i samicy.
Samiec odpowiada w znacznym stopniu za dostarczanie pokarmu samicy oraz młodym. Samica natomiast uczestniczy w wysiadywaniu jaj, opiece nad pisklętami i zarządzaniu zgromadzonymi zapasami pokarmowymi.
Szczególnie interesujące są obserwacje agresywnych zachowań samic wobec samców w pobliżu dziupli lęgowych.
Romuald Mikusek (2019) udokumentował 29 agresywnych starć w obrębie badanych par, z których 26 stanowiły ataki samic na samce. Autor zaproponował interpretację wiążącą to zachowanie z obroną zasobów pokarmowych zgromadzonych w pobliżu gniazda.
Wyniki te wskazują, że relacje wewnątrz pary lęgowej są bardziej złożone, niż mogłoby wynikać z prostego podziału obowiązków rodzicielskich.
Pokarm i strategia łowiecka
1. Charakterystyka diety
Sóweczka jest drapieżnikiem oportunistycznym. Jej dieta obejmuje przede wszystkim drobne ptaki i ssaki, których udział zmienia się w zależności od pory roku, dostępności potencjalnych ofiar i warunków środowiskowych.
Do najczęściej chwytanych ptaków należą przedstawiciele rodzin sikorowatych, łuszczaków i mysikrólików.
Wśród ssaków ważną grupę stanowią drobne gryzonie oraz ryjówki.
W wyjątkowych przypadkach sóweczka może polować również na większe ofiary, a także chwytać owady i niewielkie gady.
Jej niewielka masa ciała nie ogranicza całkowicie możliwości chwytania stosunkowo dużych ofiar. W badaniach prowadzonych w Puszczy Augustowskiej największą zidentyfikowaną ofiarą był drozd śpiewak (Turdus philomelos) o masie około 50 g, przy masie ciała sóweczki wynoszącej przeciętnie 58–77 g.
2. Sezonowe zmiany składu pokarmu
Jednym z ważniejszych opracowań dotyczących biologii pokarmowej sóweczki w Polsce jest praca Grzegorza Zawadzkiego i współautorów (2018), poświęcona populacji z Puszczy Augustowskiej.
Analiza 91 ofiar wykazała występowanie 19 rozpoznanych gatunków zwierząt, w tym 14 gatunków ptaków i pięciu gatunków ssaków.
W okresie zimowo-wiosennym ptaki stanowiły 81,5% liczby zidentyfikowanych ofiar. Latem ich udział zmniejszał się do 60,4%.
Wśród najczęściej chwytanych ofiar znajdowały się bogatki (Parus major), czyże (Spinus spinus), mysikróliki (Regulus regulus), ryjówki aksamitne (Sorex araneus) oraz nornice rude (Myodes glareolus).
Zaobserwowane zmiany wskazują na dużą elastyczność pokarmową gatunku.
W okresie zimowym, kiedy aktywność i dostępność części drobnych ssaków może być ograniczona, większego znaczenia nabierają ptaki. Latem natomiast wzrasta różnorodność dostępnych ofiar, co znajduje odzwierciedlenie w strukturze diety.
Należy pamiętać, że przytoczone wartości dotyczą konkretnego materiału badawczego z Puszczy Augustowskiej i nie powinny być automatycznie przenoszone na wszystkie populacje krajowe.
3. Technika polowania
Sóweczka wykorzystuje przede wszystkim strategię polowania z zasiadki.
Ptak zajmuje dogodne stanowisko obserwacyjne, z którego kontroluje otoczenie. Po zlokalizowaniu ofiary wykonuje szybki lot, przechwytując ją w powietrzu, na gałęzi lub wśród roślinności.
W przypadku polowania na drobne ssaki może wykorzystywać także niskie partie drzewostanu oraz powierzchnię gruntu.
Skuteczność łowiecka zależy od zdolności szybkiej lokalizacji ofiary, precyzji lotu i możliwości manewrowania pomiędzy gałęziami.
Ważną rolę odgrywa wzrok, pozwalający na wykrywanie niewielkich obiektów poruszających się w obrębie drzewostanu.
4. Magazynowanie pokarmu
Jedną z najbardziej charakterystycznych cech biologii sóweczki jest gromadzenie zapasów pokarmu.
Nadwyżki upolowanych ofiar są przechowywane w specjalnie wykorzystywanych miejscach, przede wszystkim w dziuplach i na gałęziach drzew.
Zjawisko to ma szczególne znaczenie w okresach ograniczonej dostępności pokarmu, zwłaszcza zimą.
Badania Romualda Mikuska (2019) wykazały, że spiżarnie są wykorzystywane również podczas sezonu lęgowego. W Górach Stołowych analizowano 183 miejsca magazynowania pokarmu związane z 25 lęgami.
Wykazano, że większość spiżarni była tworzona przez samice w pobliżu dziupli lęgowych. Miejsca te znajdowały się na wysokości od 0 do 30 m nad ziemią, średnio około 13 m.
Odległość od dziupli wynosiła od 3 do 70 m, przy średniej 27,5 m.
Średni czas przechowywania ofiary wynosił około 38 godzin. Zgromadzone zapasy umożliwiały zachowanie ciągłości dostępu do pokarmu w sytuacji zmiennej aktywności łowieckiej i dostępności ofiar.
Magazynowanie pokarmu należy zatem uznać za istotny element strategii energetycznej gatunku, szczególnie w okresie wychowywania młodych.
Rozród i rozwój młodych
1. Okres godowy
Okres rozrodczy sóweczki rozpoczyna się stosunkowo wcześnie w porównaniu z wieloma innymi ptakami leśnymi.
Wczesne zachowania terytorialne i głosowe można obserwować już pod koniec zimy. Intensywność komunikacji głosowej wzrasta w okresie poprzedzającym składanie jaj.
Samce zajmują terytoria lęgowe, a następnie dochodzi do tworzenia par.
Zachowania godowe obejmują komunikację głosową, prezentowanie zajętego terytorium oraz dostarczanie pokarmu samicy.
2. Miejsce gniazdowania
Sóweczka nie buduje samodzielnie gniazda. Wykorzystuje naturalne dziuple, przede wszystkim wykute wcześniej przez dzięcioły.
Wybór miejsca gniazdowego jest jednym z najważniejszych czynników ograniczających możliwości rozrodu.
Dziupla powinna zapewniać odpowiednią ochronę przed drapieżnikami, opadami atmosferycznymi oraz wahaniami temperatury.
Znaczenie ma również lokalizacja drzewa w obrębie drzewostanu oraz dostępność dogodnych miejsc do lądowania.
W Polsce dziuple lęgowe stwierdzano między innymi w sosnach, świerkach, dębach, brzozach i olchach. Wyniki badań pomorskich potwierdzają, że gatunek potrafi wykorzystywać różne gatunki drzew, jeśli spełniają one odpowiednie warunki strukturalne.
3. Składanie i wysiadywanie jaj
Samica składa jaja w dziupli, a następnie przystępuje do ich wysiadywania.
W tym okresie samiec odgrywa ważną rolę w zaopatrywaniu samicy w pokarm.
Wielkość lęgu i jego ostateczny sukces mogą zależeć od dostępności ofiar, warunków atmosferycznych, kondycji samicy oraz jakości miejsca gniazdowego.
W okresach niedoboru pokarmu szczególnie istotne staje się magazynowanie ofiar w pobliżu dziupli.
4. Opieka rodzicielska
Po wykluciu piskląt samica kontynuuje opiekę nad potomstwem, natomiast samiec dostarcza pokarm do gniazda.
Wraz ze wzrostem młodych zwiększa się zapotrzebowanie energetyczne całego lęgu. Dostępność drobnych ptaków i ssaków staje się wówczas jednym z najważniejszych czynników wpływających na rozwój potomstwa.
Po opuszczeniu dziupli młode pozostają przez pewien czas pod opieką rodziców. Stopniowo uczą się samodzielnego zdobywania pokarmu oraz wykorzystywania środowiska leśnego.
Przetrwanie młodych zależy zarówno od ich kondycji, jak i od jakości siedliska oraz dostępności zasobów pokarmowych.
Znaczenie ekologiczne sóweczki w ekosystemach leśnych
Sóweczka pełni istotną funkcję jako niewielki drapieżnik uczestniczący w regulacji liczebności drobnych kręgowców.
Jej dieta obejmuje liczne gatunki ptaków i ssaków, a proporcje poszczególnych grup pokarmowych zmieniają się w zależności od sezonu i lokalnych warunków środowiskowych.
Z punktu widzenia ekologii troficznej, sóweczka zajmuje miejsce drapieżnika średniego szczebla, którego funkcjonowanie zależy od dostępności licznych drobnych organizmów.
Nie należy jednak przypisywać jej samodzielnej, dominującej roli w regulacji liczebności populacji ofiar. Jej znaczenie należy rozpatrywać jako element złożonego systemu zależności pomiędzy drapieżnikami i ich ofiarami.
1. Sóweczka jako wskaźnik jakości środowiska leśnego
Obecność sóweczki może dostarczać informacji o stanie wybranych elementów ekosystemu leśnego.
Szczególnie istotne są:
obecność starszych drzewostanów;
dostępność dziupli;
zróżnicowanie strukturalne lasu;
występowanie odpowiedniej bazy pokarmowej;
zachowanie ciągłości siedlisk;
ograniczenie nadmiernej fragmentacji.
Nie oznacza to, że każdy las o wysokim stopniu naturalności musi być zasiedlony przez sóweczkę. Obecność gatunku zależy również od czynników biogeograficznych, lokalnej historii populacji i możliwości kolonizacji.
Można jednak uznać, że gatunek ten jest wartościowym elementem monitoringu stanu wybranych ekosystemów leśnych.
2. Powiązania z innymi gatunkami ptaków
Sóweczka wykorzystuje dziuple wykute przez dzięcioły, dlatego jej występowanie jest pośrednio związane z obecnością tych ptaków, które uczestniczą w powstawaniu nowych miejsc gniazdowych w drzewostanie.
Relacje pomiędzy sóweczką a innymi ptakami obejmują również zależności drapieżnik–ofiara. Drobne ptaki leśne, w tym sikory i łuszczaki, stanowią ważną część jej diety.
W konsekwencji sóweczka uczestniczy w złożonej sieci zależności ekologicznych, w której znaczenie mają zarówno organizmy będące jej ofiarami, jak i gatunki wpływające na dostępność miejsc gniazdowych.
Czynniki wpływające na rozmieszczenie i liczebność populacji
1. Dostępność odpowiednich siedlisk
Podstawowym czynnikiem warunkującym występowanie sóweczki jest dostępność siedlisk spełniających jej wymagania ekologiczne.
Najważniejsze znaczenie mają starsze drzewostany, odpowiednia liczba dziupli oraz zróżnicowana struktura przestrzenna lasu.
Utrata tych elementów może prowadzić do ograniczenia możliwości rozrodu i stopniowego zanikania lokalnych stanowisk.
2. Fragmentacja lasów
Fragmentacja siedlisk może wpływać na rozmieszczenie gatunku poprzez ograniczenie ciągłości środowiska oraz izolowanie poszczególnych terytoriów.
Ważne jest jednak rozróżnienie fragmentacji od naturalnego zróżnicowania przestrzennego lasu.
Niewielkie polany, młodniki i otwarte przestrzenie mogą zwiększać różnorodność siedliskową, natomiast rozległe powierzchnie pozbawione starszych drzewostanów mogą ograniczać możliwości bytowania sóweczki.
3. Gospodarka leśna
Intensywna gospodarka leśna może oddziaływać na populacje sóweczki poprzez:
usuwanie starych drzew dziuplastych;
ograniczanie ilości martwego i zamierającego drewna;
upraszczanie struktury wiekowej drzewostanów;
fragmentację starszych kompleksów leśnych;
ograniczanie dostępności naturalnych miejsc gniazdowych.
Szczególnie istotne jest zachowanie drzew, które już obecnie posiadają dziuple, ale również takich, które mogą je wykształcić w przyszłości.
4. Zmiany klimatyczne
Zmiany klimatyczne mogą oddziaływać na gatunki borealne poprzez modyfikację warunków termicznych, opadów, długości okresu wegetacyjnego i struktury drzewostanów.
W przypadku sóweczki potencjalne znaczenie mają również zmiany sezonowej dostępności ofiar oraz wpływ suszy i ekstremalnych zjawisk pogodowych na siedliska leśne.
Nie należy jednak zakładać prostego związku pomiędzy wzrostem temperatury a zmianami liczebności gatunku w Polsce. Do potwierdzenia takiej zależności potrzebne są wieloletnie dane łączące monitoring populacji z pomiarami warunków środowiskowych.
5. Naturalni wrogowie i konkurencja
Sóweczka, mimo drapieżnego trybu życia, sama może padać ofiarą większych drapieżników.
Wśród potencjalnych zagrożeń wymienia się większe ptaki drapieżne i sowy, a także niektóre drapieżne ssaki.
Istotne znaczenie może mieć również konkurencja o dziuple z innymi gatunkami ptaków.
W tym kontekście dostępność odpowiednich miejsc gniazdowych należy traktować jako jeden z kluczowych zasobów ograniczających możliwości utrzymywania populacji.
Monitoring i metody badań terenowych
1. Monitoring Lęgowych Sów Leśnych
W Polsce monitoring populacji sóweczki realizowany jest w ramach programu Monitoring Lęgowych Sów Leśnych (MLSL), stanowiącego część Monitoringu Ptaków Polski.
Program funkcjonuje od 2010 roku i obejmuje sześć gatunków sów związanych z ekosystemami leśnymi.
Podstawowym celem jest określenie liczebności, rozpowszechnienia oraz trendów zmian populacji.
Badania prowadzone są na wyznaczonych powierzchniach próbnych, z wykorzystaniem punktów nasłuchowych i odpowiednich procedur terenowych.
2. Dane monitoringowe z lat 2024–2025
Raport dotyczący monitoringu z 2024 roku wskazywał na umiarkowany wzrost wskaźnika liczebności sóweczki w okresie 2010–2024.
W najnowszych dostępnych danych programu za 2025 rok wykazano umiarkowany wzrost liczebności w okresie 2010–2025.
W 2025 roku sóweczkę stwierdzono na 57,8% powierzchni próbnych objętych monitoringiem. Odnotowano 38 osobników na kontrolowanych powierzchniach.
Należy podkreślić, że liczba 38 osobników nie jest szacunkiem krajowej populacji. Jest to liczba osobników zarejestrowanych w określonej próbie monitoringowej. Podobnie wskaźnik rozpowszechnienia nie oznacza, że gatunek zajmuje 57,8% wszystkich polskich lasów.
Wyniki te stanowią jednak istotny dowód na utrzymywanie się dodatniego trendu w monitorowanej części populacji.
3. Metody wykrywania gatunku
Podstawową metodą wykrywania sóweczki jest nasłuch głosowy.
Badania mogą obejmować:
nasłuch spontanicznych zawołań samców;
kontrolowane stymulacje głosowe;
obserwacje bezpośrednie;
lokalizowanie dziupli lęgowych;
dokumentowanie śladów żerowania i pozostałości pokarmowych.
Stymulacja głosowa wymaga odpowiedniego przygotowania i przestrzegania zasad minimalizujących niepokojenie ptaków, zwłaszcza w okresie lęgowym.
4. Ograniczenia badań terenowych
Wykrywalność sóweczki może być ograniczona przez niewielkie rozmiary ciała, skryty tryb życia oraz zmienną aktywność głosową.
Dodatkowo wynik kontroli może zależeć od warunków atmosferycznych, pory dnia, terminu badań oraz doświadczenia obserwatora.
Dlatego pojedyncze stwierdzenie lub brak stwierdzenia gatunku nie powinny stanowić podstawy do jednoznacznej oceny zajęcia danego kompleksu leśnego.
Najbardziej wiarygodne wyniki uzyskuje się w badaniach powtarzalnych, prowadzonych według jednolitej metodyki.
Ochrona sóweczki zwyczajnej w Polsce
1. Status ochronny
Sóweczka zwyczajna jest gatunkiem objętym ochroną prawną w Polsce. Znajduje się również w załączniku I Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/147/WE w sprawie ochrony dzikiego ptactwa.
Oznacza to, że jej ochrona wymaga szczególnej uwagi w planowaniu działań dotyczących siedlisk i gospodarowania przestrzenią.
Istotną rolę odgrywa sieć obszarów Natura 2000, obejmująca między innymi ważne ostoje gatunku na Pomorzu i w północno-wschodniej Polsce.
Do obszarów mających szczególne znaczenie dla zachowania populacji należą m.in. Puszcza Białowieska, Puszcza Augustowska, Bory Tucholskie oraz Puszcza nad Gwdą.
2. Zachowanie starych drzewostanów
Jednym z najważniejszych działań ochronnych jest zachowanie starszych drzewostanów, w których występują naturalne dziuple.
Szczególnie ważne jest pozostawianie drzew dziuplastych, zarówno żywych, jak i zamierających, a także ochrona drzew mogących w przyszłości stać się miejscami gniazdowania.
Ochrona powinna uwzględniać nie tylko pojedyncze drzewa, lecz również ich otoczenie, ponieważ jakość siedliska zależy od struktury całego drzewostanu.
3. Ochrona miejsc rozrodu
Dziuple lęgowe powinny być objęte szczególną ochroną przed uszkodzeniem i zniszczeniem.
W praktyce oznacza to konieczność uwzględniania potwierdzonych stanowisk sóweczki w planowaniu prac leśnych.
Ważne jest również ograniczanie niepokojenia ptaków w okresie lęgowym oraz unikanie nieuzasadnionego penetrowania bezpośredniego otoczenia gniazd.
4. Zachowanie różnorodności biologicznej lasów
Ochrona sóweczki powinna być elementem szerszych działań na rzecz zachowania różnorodności biologicznej lasów.
Ważne znaczenie mają:
zachowanie zróżnicowania wiekowego drzewostanów;
utrzymywanie naturalnych procesów odnowienia lasu;
ochrona martwego drewna;
zachowanie drzew dziuplastych;
utrzymywanie ciągłości kompleksów leśnych;
ograniczanie nadmiernego upraszczania struktury drzewostanów.
Działania te przynoszą korzyści nie tylko sóweczce, lecz także wielu innym gatunkom ptaków, ssaków, owadów i grzybów związanych ze starymi lasami.
Dyskusja
Analiza dostępnych publikacji wskazuje, że sóweczka zwyczajna jest gatunkiem, którego występowanie w Polsce zależy od współdziałania wielu czynników ekologicznych.
Nie można ograniczać charakterystyki jej siedliska wyłącznie do obecności świerka lub określonego typu boru. Wyniki badań pomorskich wykazują, że gatunek może wykorzystywać również drzewostany sosnowe, w tym siedliska z dużym udziałem sosny zwyczajnej.
Szczególnie interesujący jest fakt, że większość analizowanych dziupli lęgowych na Pomorzu znajdowała się właśnie w sosnach. Wskazuje to na dużą plastyczność siedliskową gatunku, przy jednoczesnym zachowaniu określonych wymagań dotyczących wieku i struktury drzewostanu.
Ważnym zagadnieniem jest również ekspansja terytorialna obserwowana w ostatnich dekadach.
Przykład Pomorza pokazuje, że populacja sóweczki może zwiększać liczebność i zajmować nowe obszary, jeżeli występują tam odpowiednie warunki środowiskowe. Podobne znaczenie mają nowe stwierdzenia z zachodniej Polski, w tym z Puszczy Noteckiej.
Jednocześnie nie można zakładać, że wzrost liczebności obserwowany w wybranych regionach oznacza jednakową poprawę sytuacji gatunku na całym obszarze kraju.
Warto zwrócić uwagę na różnice pomiędzy szacunkami krajowej populacji a wynikami monitoringu. Szacunek 1900–2600 terytoriów przedstawiony przez Arkadiusza Sikorę i współautorów (2023) dotyczy oceny populacji krajowej, natomiast dane MLSL przedstawiają wyniki uzyskane na określonych powierzchniach badawczych.
Obie grupy danych mają odmienny charakter i nie powinny być bezpośrednio porównywane.
Istotnym problemem pozostaje także dostępność danych dotyczących sukcesu rozrodczego, przeżywalności młodych oraz długoterminowej dynamiki lokalnych populacji. W porównaniu z wiedzą dotyczącą rozmieszczenia i ogólnej ekologii gatunku zagadnienia te wymagają dalszych badań.
Szczególnie wartościowe byłyby wieloletnie projekty badawcze łączące monitoring liczebności z analizą struktury drzewostanów, dostępności dziupli, składu pokarmu i parametrów rozrodu.
Kierunki dalszych badań
Pomimo postępu wiedzy dotyczącej sóweczki zwyczajnej w Polsce pozostaje szereg zagadnień wymagających szczegółowego rozpoznania.
Do najważniejszych kierunków dalszych badań można zaliczyć:
1. Analiza rozmieszczenia krajowej populacji
Wskazane jest prowadzenie regularnych badań terenowych w regionach, w których w ostatnich latach odnotowano nowe stanowiska gatunku. Szczególnie interesujące są obszary zachodniej Polski i kompleksy leśne położone poza głównymi ostojami.
2. Badanie zależności pomiędzy strukturą drzewostanu a obecnością sóweczki
Warto analizować wpływ wieku drzewostanu, udziału gatunków iglastych, zagęszczenia drzew dziuplastych oraz ilości martwego drewna na prawdopodobieństwo występowania gatunku.
3. Ocena dostępności miejsc gniazdowych
Należy określić, w jakim stopniu liczba naturalnych dziupli ogranicza możliwości rozrodu w poszczególnych regionach Polski.
4. Badania nad dietą
Wskazane jest prowadzenie porównawczych badań składu pokarmu w różnych regionach kraju. Pozwoliłoby to określić, czy lokalne różnice siedliskowe wpływają na udział poszczególnych grup ofiar.
5. Analiza sukcesu lęgowego
Istotne znaczenie miałoby określenie zależności pomiędzy dostępnością pokarmu, warunkami pogodowymi i sukcesem rozrodczym.
6. Wpływ zmian klimatycznych
Wieloletnie badania powinny uwzględniać zmiany temperatury, długości okresu zalegania pokrywy śnieżnej oraz wpływ suszy na strukturę drzewostanów i dostępność ofiar.
7. Powiązanie pomiędzy populacjami
Wykorzystanie metod genetycznych i telemetrycznych mogłoby pomóc w określeniu stopnia izolacji lokalnych populacji oraz kierunków przemieszczania się osobników.
Podsumowanie i wnioski
Sóweczka zwyczajna (Glaucidium passerinum) jest jednym z najbardziej interesujących gatunków sów związanych z polskimi ekosystemami leśnymi. Pomimo niewielkich rozmiarów wykazuje złożone przystosowania ekologiczne, obejmujące specyficzną strategię zdobywania pokarmu, magazynowanie ofiar oraz wykorzystanie naturalnych dziupli jako miejsc rozrodu i schronienia.
Analiza dostępnych publikacji pozwala sformułować następujące wnioski:
1. Rozmieszczenie sóweczki w Polsce jest nierównomierne i związane przede wszystkim z większymi kompleksami leśnymi północnej i północno-wschodniej Polski, Sudetami oraz Karpatami. Coraz większe znaczenie mają również stanowiska w zachodniej części kraju.
2. W ostatnich dekadach odnotowano wzrost liczebności i rozszerzanie zasięgu gatunku. Szczególnie dobrze udokumentowanym przykładem jest populacja pomorska, której liczebność w publikacji z 2023 roku oszacowano na 250–350 terytoriów.
3. Sóweczka wykazuje większą plastyczność siedliskową, niż sugerowałoby utożsamianie jej wyłącznie z borami świerkowymi. Może zasiedlać również starsze drzewostany sosnowe i mieszane, jeżeli zapewniają odpowiednie warunki ekologiczne.
4. Jednym z najważniejszych czynników ograniczających możliwości rozrodu jest dostępność naturalnych dziupli. Szczególne znaczenie mają starsze drzewa, w których występują otwory wykute przez dzięcioły.
5. Dieta sóweczki obejmuje przede wszystkim drobne ptaki i ssaki. Udział poszczególnych grup ofiar wykazuje zmienność sezonową i regionalną.
6. Magazynowanie pokarmu jest istotnym elementem strategii energetycznej gatunku i występuje również w okresie lęgowym.
7. Zachowanie starszych drzewostanów, drzew dziuplastych, martwego drewna i zróżnicowanej struktury lasu stanowi podstawę skutecznej ochrony siedlisk sóweczki.
8. Dalsze badania powinny koncentrować się na poznaniu dynamiki lokalnych populacji, sukcesu lęgowego oraz wpływu zmian środowiskowych na dostępność siedlisk i zasobów pokarmowych.
Podsumowując, sóweczka zwyczajna jest gatunkiem, którego obecność odzwierciedla znaczenie odpowiednio ukształtowanych i zróżnicowanych ekosystemów leśnych. Jej ochrona wymaga podejścia obejmującego zarówno zachowanie konkretnych miejsc gniazdowych, jak i utrzymanie odpowiedniej struktury całych kompleksów leśnych.
Bibliografia
Poniższa bibliografia obejmuje publikacje naukowe dotyczące bezpośrednio sóweczki w Polsce, prace poświęcone jej ekologii oraz materiały monitoringowe.
Publikacje naukowe
1. Belik K. (2012). Występowanie sóweczki Glaucidium passerinum w Lasach Lublinieckich. Ptaki Śląska, 19: 59–65.
2. Chodkiewicz T. i in. (2015). Monitoring populacji ptaków Polski w latach 2013–2015. Opracowania Monitoringu Ptaków Polski, Główny Inspektorat Ochrony Środowiska.
3. Chylarecki P., Chodkiewicz T., Neubauer G., Sikora A. i in. (2018). Trendy liczebności ptaków w Polsce. GIOŚ, Warszawa.
4. Glutz von Blotzheim U.N., Bauer K.M. (red.) (1980). Handbuch der Vögel Mitteleuropas. Band 9. Akademische Verlagsgesellschaft, Wiesbaden.
5. Jędrzejewska B., Jędrzejewski W. (1993). Predation on rodents in Białowieża Primeval Forest, Poland. Ecography, 16.
6. Jędrzejewska B., Jędrzejewski W. (2001). Ekologia zwierząt drapieżnych Puszczy Białowieskiej. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
7. Mikusek R. (2019). Rola spiżarni u sóweczki Glaucidium passerinum w sezonie lęgowym. Ornis Polonica, 60: 1–15. https://doi.org/10.12657/ornis.2019.1.1
8. Sikora A., Gutowski M., Ostrowski D., Bagiński U., Bagińska M., Jaszewska G., Przystański M., Barcz M., Kowalewski M. (2023). Wzrost pomorskiej populacji sóweczki Glaucidium passerinum na tle sytuacji gatunku w Polsce i Europie. Ornis Polonica, 64: 81–106. https://doi.org/10.12657/ornis.2023.2.1
9. Tumiel T., Białomyzy P., Grygoruk G., Myka O., Świętochowski P. (2021). Populacja sóweczki Glaucidium passerinum w rozdrobnionych lasach Niziny Północnopodlaskiej. Ornis Polonica, 62: 149–155. https://doi.org/10.12657/ornis.2021.2.4
10. Zawadzki J., Zawadzka D., Figarski T. i in. (2018). Skład pokarmu sóweczki Glaucidium passerinum w Puszczy Augustowskiej. Ornis Polonica, 59: 291–296.
11. Gutowski M., Ostrowski D., Batycki A., Mikusek R., Przystański M., Wylegała P. (2025). The occurrence of the Eurasian Pygmy Owl Glaucidium passerinum in the SPA Natura 2000 Puszcza Notecka. Ornis Polonica, 66: 43–50. https://doi.org/10.12657/ornis.2025.1.4
Opracowania monitoringowe i materiały uzupełniające
12. Główny Inspektorat Ochrony Środowiska. Monitoring Lęgowych Sów Leśnych (MLSL), Monitoring Ptaków Polski. Dane za lata 2010–2025. Oficjalny serwis Monitoringu Ptaków Polski.
13. Główny Inspektorat Ochrony Środowiska (2024). Raport z realizacji Monitoringu Ptaków Polski, etap IV. Raport monitoringowy 2024.
14. Polskie Towarzystwo Ochrony Przyrody SALAMANDRA. O sóweczce – Glaucidium passerinum. Opracowanie gatunkowe.