Uszatka – tajemnicza sowa polskich lasów i pól
Gdy zapada zmrok, a świat stopniowo pogrąża się w ciszy, rozpoczyna się czas jednej z najbardziej intrygujących mieszkanek naszych lasów i pól. Uszatka zwyczajna (Asio otus) opuszcza swoje dzienne schronienie i wyrusza na nocne łowy. Jej pomarańczowe oczy błyszczą w półmroku, a charakterystyczne pęczki piór na głowie nadają jej sylwetce wyjątkowy wygląd. Choć jest szeroko rozpowszechniona, ze względu na skryty tryb życia często pozostaje niezauważona.
fot. Jacek Sońta
Wygląd i charakterystyczne cechy
Uszatka należy do rodziny puszczykowatych. Jest średniej wielkości sową o smukłej sylwetce, długich skrzydłach i stosunkowo długim ogonie. Jej upierzenie tworzą odcienie brązu, szarości i beżu, uzupełnione ciemnymi kreskami oraz plamkami. Takie ubarwienie doskonale maskuje ptaka wśród gałęzi, kory i igliwia.
Najbardziej rozpoznawalną cechą uszatki są dwa sterczące pęczki piór na głowie, przypominające uszy. W rzeczywistości nie pełnią one funkcji narządów słuchu. Prawdziwe uszy znajdują się po bokach głowy, ukryte pod piórami. Ich odpowiednie rozmieszczenie pomaga sowie precyzyjnie lokalizować dźwięki, nawet przy bardzo ograniczonej widoczności.
Na szczególną uwagę zasługują również duże, pomarańczowe tęczówki, otoczone charakterystyczną szlarą, czyli układem piór wokół oczu. Nadaje ona twarzy sowy wyraz skupienia i czujności. W sytuacji zagrożenia uszatka potrafi wyprostować ciało, ścisnąć pióra i niemal całkowicie zlać się z otoczeniem.
fot. Jacek Sońta
Siedliska i występowanie
Uszatka zamieszkuje rozległe obszary Europy, Azji i części Afryki Północnej. W Polsce występuje na wielu obszarach kraju, wybierając przede wszystkim miejsca, w których zadrzewienia sąsiadują z terenami otwartymi.
W przeciwieństwie do wielu innych ptaków uszatka zazwyczaj nie buduje własnego gniazda. Najczęściej wykorzystuje stare konstrukcje pozostawione przez inne gatunki, między innymi sroki, wrony lub ptaki drapieżne. Dzięki temu może przystąpić do lęgów bez konieczności przygotowywania gniazda od podstaw.
Wczesną wiosną rozpoczyna się okres godowy. Samce odzywają się charakterystycznym, powtarzalnym głosem, a ich nawoływania rozlegają się wśród drzew po zmroku. Samica składa zwykle kilka białych jaj, a wysiadywanie trwa około 25–30 dni. W tym czasie samiec dostarcza jej pokarm.
Pisklęta przychodzą na świat pokryte jasnym puchem i są całkowicie zależne od rodziców. Początkowo pozostają w gnieździe, jednak z czasem zaczynają przemieszczać się po sąsiednich gałęziach, zanim jeszcze opanują umiejętność lotu. Ich charakterystyczne, donośne piski ułatwiają dorosłym odnalezienie młodych i dostarczenie im pokarmu.
Sukces lęgowy uszatki w dużym stopniu zależy od dostępności pożywienia. W latach, gdy gryzoni jest wyjątkowo dużo, warunki do wychowania potomstwa są korzystniejsze.
fot. Jacek Sońta
Zimowe skupiska uszatek
Jednym z ciekawszych zachowań tego gatunku jest tworzenie wspólnych noclegowisk poza okresem lęgowym. Jesienią i zimą kilka, a czasem znacznie więcej osobników może gromadzić się na wybranych drzewach, często w parkach, na cmentarzach lub w pobliżu zabudowań.
W ciągu dnia sowy siedzą blisko siebie, ukryte w koronach drzew iglastych. Ich obecność zdradzają niekiedy białe ślady odchodów pod drzewem, wypluwki zawierające niestrawione resztki pokarmu oraz drobne pióra. Takie miejsca mogą być wykorzystywane przez uszatki przez kolejne zimy.
Skupiska te ułatwiają obserwację gatunku, który przez większą część roku prowadzi skryty tryb życia. Nie oznaczają jednak, że sowy tworzą zwarte grupy rodzinne – na jednym noclegowisku mogą przebywać osobniki pochodzące z różnych terytoriów.
Można ją spotkać na skrajach lasów, w zagajnikach śródpolnych, niewielkich kompleksach leśnych, parkach, a także w starszych zadrzewieniach na obrzeżach miejscowości. Szczególnie ważne są dla niej niewielkie skupiska drzew, zapewniające bezpieczne schronienie w ciągu dnia, oraz pobliskie łąki, pola i nieużytki, na których znajduje pokarm.
W dzień uszatka najczęściej odpoczywa nieruchomo, ukryta wśród gęstych gałęzi drzew iglastych. Jej obecność można wówczas przeoczyć nawet z niewielkiej odległości. Dopiero o zmierzchu staje się bardziej aktywna i rozpoczyna patrolowanie okolicznych terenów.
fot. Jacek Sońta
Nocny łowca gryzoni
Podstawę diety uszatki stanowią drobne ssaki, przede wszystkim norniki i myszy. Uzupełnieniem jej pożywienia mogą być ryjówki oraz niewielkie ptaki, szczególnie w okresach, gdy dostępność gryzoni się zmniejsza.
Podczas polowania sowa przemieszcza się nisko nad ziemią, przeszukując łąki, pola i obrzeża zadrzewień. Jej skuteczność zależy zarówno od doskonałego słuchu, jak i wzroku przystosowanego do słabego oświetlenia. Potrafi wykryć drobne odgłosy wydawane przez poruszające się w trawie gryzonie, a następnie błyskawicznie zaatakować, wykorzystując ostre szpony.
Ważną rolę odgrywa również budowa piór, która ogranicza hałas powstający podczas lotu. Dzięki temu uszatka może zbliżać się do ofiary niemal bezszelestnie, nie zdradzając swojej obecności.
Polując głównie na drobne gryzonie, przyczynia się do naturalnego ograniczania ich liczebności. Ma to znaczenie również w krajobrazie rolniczym, gdzie niektóre gatunki gryzoni mogą powodować straty w uprawach.
Gniazdowanie i wychowywanie młodych
W przeciwieństwie do wielu innych ptaków uszatka zazwyczaj nie buduje własnego gniazda. Najczęściej wykorzystuje stare konstrukcje pozostawione przez inne gatunki, między innymi sroki, wrony lub ptaki drapieżne. Dzięki temu może przystąpić do lęgów bez konieczności przygotowywania gniazda od podstaw.
Wczesną wiosną rozpoczyna się okres godowy. Samce odzywają się charakterystycznym, powtarzalnym głosem, a ich nawoływania rozlegają się wśród drzew po zmroku. Samica składa zwykle kilka białych jaj, a wysiadywanie trwa około 25–30 dni. W tym czasie samiec dostarcza jej pokarm.
Pisklęta przychodzą na świat pokryte jasnym puchem i są całkowicie zależne od rodziców. Początkowo pozostają w gnieździe, jednak z czasem zaczynają przemieszczać się po sąsiednich gałęziach, zanim jeszcze opanują umiejętność lotu. Ich charakterystyczne, donośne piski ułatwiają dorosłym odnalezienie młodych i dostarczenie im pokarmu.
Sukces lęgowy uszatki w dużym stopniu zależy od dostępności pożywienia. W latach, gdy gryzoni jest wyjątkowo dużo, warunki do wychowania potomstwa są korzystniejsze.
Ochrona i znaczenie dla przyrody
Uszatka jest ważnym elementem ekosystemów leśnych i rolniczych. Jej obecność świadczy o dostępności terenów umożliwiających zarówno bezpieczny odpoczynek, jak i skuteczne polowanie. Dla zachowania odpowiednich warunków życia potrzebuje więc nie tylko drzew, lecz także otwartych przestrzeni bogatych w drobne ssaki.
Do potencjalnych zagrożeń należą zanik śródpolnych zadrzewień, usuwanie starych drzew, likwidacja naturalnych siedlisk oraz ograniczanie dostępności pokarmu. Znaczenie mogą mieć również kolizje z pojazdami, szczególnie w pobliżu dróg przebiegających przez otwarte tereny łowieckie.
Dane Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska pokazują, że w ramach monitoringu lęgowych sów leśnych w 2025 roku stwierdzono 21 osobników uszatki na badanych powierzchniach. Analiza wskaźnika liczebności z lat 2010–2025 wskazuje trend wzrostowy. Wynik ten należy jednak interpretować ostrożnie, ponieważ monitoring nie obejmuje w pełni populacji zasiedlającej krajobraz rolniczy.
Ochrona uszatki nie wymaga skomplikowanych działań. Duże znaczenie ma zachowywanie zadrzewień śródpolnych, starych gniazd innych ptaków i spokojnych miejsc odpoczynku. W okresie lęgowym warto również unikać płoszenia sów i zbliżania się do ich gniazd.
fot. Jacek Sońta
Uszatka zwyczajna pozostaje jednym z tych ptaków, których niezwykłość najłatwiej dostrzec wtedy, gdy człowiek potrafi zwolnić i uważnie obserwować przyrodę. Nieruchoma wśród gałęzi, niemal niewidoczna za dnia, po zmroku staje się sprawnym i skutecznym łowcą. Jej obecność przypomina, że także nocą krajobraz tętni życiem, a zachowanie jego naturalnej równowagi zależy od wielu, często niedostrzeganych gatunków.
Źródła i materiały uzupełniające: Monitoring Ptaków Polski – GIOŚ, Lasy Państwowe – ciekawostki o uszatce, Cornell Lab of Ornithology – Long-eared Owl.
fot. Jacek Sońta
fot. Jacek Sońta
fot. Jacek Sońta
fot. Jacek Sońta
fot. Jacek Sońta
fot. Jacek Sońta